title

Ogród Botaniczny w Kielcach

 

Ogród Botaniczny w budowie

Ocena odwiedzających:

Dodaj swoją recenzję u dołu strony!

Nikt jeszcze nie ocenił

Adres: Kielce;

Województwo: świętokrzyskie

Współrzędne GPS: 50.867611N, W

Telefony: 48 41 36 76 800

DLACZEGO WARTO ODWIEDZIĆ?

Ogród podzielono na trzy zasadnicze części: A,B,C. Oś ogrodu stanowi ul. Karczówkowska, a jednocześnie integralną jego część. Dopuszczalny tu będzie jedynie ruch pieszy i rowerowy.

image001

Godziny otwarcia:

Ceny biletów:

W sieci:

www

WYBRANE ZDJĘCIA

geopark 1

geopark 2

geopark 3

geopark 4

Plany

Plan.pdf

Zdjęcia

Filmy

Nie dodano

Lokalizacja

Kielecki Ogród Botaniczny znajduje się w granicach administracyjnych miasta Kielce, na południowo-wschodnich zboczach góry Karczówka (340 m n.p.m.), u zbiegu ulic Karczówkowskiej i Jagiellońskiej. Od strony zachodniej sąsiaduje z najstarszym w Kielcach rezerwatem krajobrazowo-leśnym Karczówka o powierzchni 26,62 ha oraz Chęcińsko-Kieleckim Parkiem Krajobrazowym – pierwszym polskim parkiem geologicznym, powołanym w celu ochrony i promocji walorów przyrody nieożywionej miasta.

Rośliny

Część A
ogólnodostępna. Niewielka  partia ogrodu, zachowująca charakter parku, w rejonie skrzyżowania ul, Jagiellońskiej i Karczówkowskiej wzdłuż ul Bernardyńskiej. Nie są tu planowane zasadnicze zmiany w stosunku do stanu współczesnego. Nastąpi jedynie  wzbogacenie drzewostanu o bardziej cenne gatunki. Planowany jest tu tzw. kalendarz drzew, tj. zestaw 12 okazów, odpowiednio dobranych i podświetlonych gatunków bądź odmian, które poprzez swoiste cechy bądź stadia rozwojowe, odpowiadać będą poszczególnym miesiącom roku. Będzie to miejsce spacerowe z systemem ścieżek, wyposażone w ławki, m.in. dla pensjonariuszy znajdującego się w pobliżu Domu Opieki. Wypoczywać można tu będzie bezpośrednio na trawie.

Część B
to bardzo ważna i kosztowna część ogrodu. Organizacja tej partii ogrodu, zgodnie z projektem, podkreśli w znacznym stopniu specyfikę kieleckiego ogrodu w systemie polskich ogrodów botanicznych. Zgromadzono tu główne obiekty kubaturowe. Jeden z nich to budynek administracyjno-dydaktyczny, w którym znajdą pomieszczenia socjalne dla pracowników administracyjnych i merytorycznych, pomieszczenia do prowadzenia działalności naukowej (np. laboratorium kultur tkankowych in vitro, pracownia nasienna Index seminum,, systematyki i ochrony przyrody, herbarium, biblioteka i in.). We współpracy z  towarzystwami i organizacjami, które w statutach posiadają działalność z zakresu ochrony przyrody i środowiska, planuje się tu powołanie Centrum Edukacji Przyrodniczej, które funkcjonować będzie przez cały rok. Do zajęć dydaktycznych służyć będą  dwie odpowiednio urządzone  i wyposażone sale wykładowe (na 60 i 100 miejsc), a także pomieszczenie do organizowania czasowych bądź stałych wystaw tematycznych.
Zasadniczym elementem każdego ogrodu botanicznego jest palmiarnia, do hodowli roślin ze stref tropikalnych i subtropikalnych, podzielona będzie na trzy segmenty, o odpowiednim reżimie czynników siedliskowych dla roślin (oświetlenie, temperatura, wilgotność). Zlokalizowana zostanie  w bezpośrednim sąsiedztwie  z budynkiem administracyjno-edukacyjnym. Wewnątrz przewidziane są schody prowadzące na platformę do obserwacji roślin  egzotycznych na różnych wysokościach. Przewidziana jest również platforma  z widokiem na krajobraz Gór Świętokrzyskich wraz z kawiarenką.
Budynek administracyjno- edukacyjny będzie miał bezpośrednie połączenie z trzema podwójnymi, zblokowanymi szklarniami. Wykorzystywane będą do ekspozycji kolekcji kaktusów i innych sukulentów (rośliny magazynujące wodę w swoich tkankach, tzw. kaktusiarnia i  storczyków (storczykarnia) oraz na potrzeby kwaratanny roślin i do badań naukowych. W omawianej części ogrodu wybudowane zostaną pomieszczenia gospodarcze (magazyny, garaże, warsztaty itp.) oraz zaplanowano tu miejsce na niewielką szkółkę. Od strony ul. Bernardyńskiej zaprojektowane są obszerne parkingi dla samochodów osobowych i autokarów.

Część C
to największa i najważniejsza część ekspozycyjna ogrodu, gdzie zlokalizowane zostaną główne działy i kolekcje roślinne. W tej części ogrodu trwają prace związane z budową infrastruktury i nasadzeniami roślin. Zasadniczym punktem  ogrodu będzie plac w kształcie koła o odpowiedniej oprawie roślinnej i oświetleniu. Stanowić będzie punkt widokowy na niższe partie ogrodu, głównie alpinarium, zbiorniki wodne oraz okolice Kielc. Tu mogą odbywać się różnego rodzaju uroczystości, jak np. koncerty, wieczory poezji, spotkania itp. podobne do tych jakie mają miejsce w ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego czy w Ogrodzie Botanicznym Centrum Zachowania Bioróżnorodności PAN w Warszawie i in.
Spośród działów ekologicznych ogrodu najbardziej efektownym założeniem jest alpinarium wraz ze sztucznie utworzonym strumykiem. Położone jest w bezpośrednim sąsiedztwie wspomnianego wcześniej placu, stanowiąc centralną część ogrodu. Wyeksponowane tu zostaną rośliny z polskich gór (Pieniny, Tatry, Sudety), w tym również rośliny górskie występujące w regionie Gór Świętokrzyskich. Ze względów naukowych i edukacyjnych szczególnie ważne będą zamieszczone tu kolekcje górskich roślin chronionych i zagrożonych, znajdujące się w czerwonej księdze flory polskiej.
W sąsiedztwie alpinarium, bliżej ul. Jagiellońskiej, zlokalizowane są cztery sztuczne zbiorniki wodne, połączone drewnianymi, zawieszonymi nad wodą, kładkami i mostkami. W rejonie niektórych zbiorników planowane są płytkie rozlewiska tym samym stworzone zostaną tu warunki siedliskowe dla kolekcji roślin wodnych, błotnych i bagiennych. Wśród nich, znajdą się odpowiednio oznakowane gatunki chronione i zagrożone  preferujące tego typu siedliska.
Znaczącą powierzchnię w ogrodzie zajmować będzie miał dział rodzimej roślinności rodzimej z Gór Świętokrzyskich i Ponidzia, grupujący unikatową w skali kraju zbiorowiska roślinne i florę. Warunki glebowe ogrodu,  jak też ekspozycja południowa sprzyjają rozwojowi roślinności kserotermicznej. Są to między innymi zbiorowiska objęte ochroną w ramach Natura 2000. Istnieje możliwość odtworzenia murawy ostnicowej, zespołu stepu kwietnego, omanu wąskolistnego, które w typowej postaci występują w stanie naturalnym na Ponidziu. Występujące obecnie na terenie ogrodu zarośla krzewiaste dają szansę wyeksponowania zbiorowisk ciepłolubnych zarośli z udziałem wiśni karłowatej, występującej na Wyżynie Sandomierskiej. W sąsiedztwie wymienionych zbiorowisk, bliżej granicy południowej ogrodu, istnieją sprzyjające warunki do odtworzenia niektórych zbiorowisk leśnych, charakterystycznych dla krainy świętokrzyskiej. Do szczególnie interesujących należy  zbiorowisko leśne zwane dąbrową świetlistą, ginący typ ekosystemu leśnego w naszym kraju. Występuje w stanie naturalnym między innymi  na Obszarze Chęcińskim. Podobnie bardzo interesującym typem lasu jest świętokrzyski bór jodłowy, objęty również ochroną w ramach Natura 2000.
Bardzo ważnym, prezentowanym w każdym ogrodzie botanicznym, jest dział roślin i prawnie chronionych i zagrożonych wymarciem. Ze względu na różne wymagania siedliskowe tych roślin, ich kolekcje zostaną rozlokowane w innych działach ogrodu, gdzie przy pomocy odpowiednich oznakowań zostaną wyróżnione spośród innych gatunków roślin. Szczególne ich nagromadzenie będzie w alpinarium, w dziale roślinności wodnej, błotnej i bagiennej w zbiorowiskach roślinności lokalnej. Ważnym zadaniem ogrodu będzie m.in. prowadzenie badań nad tymi roślinami w warunkach naturalnych  in situ, jak i nad uprawą tych roślin w ogrodzie w warunkach ex situ.
Stałym elementem każdego ogrodu botanicznego, podobnie i ogrodu kieleckiego, jest dział systematyki roślin. Zajmuje zwykle duże powierzchnie. Rośliny zgrupowane są w porządku systematycznym, tj. według przyjętego w nauce systemu, klasyfikującego świat roślin. Dział ten obrazuje ogromne bogactwo i różnorodność świata roślin  i ich ewolucyjny rozwój. Gromadzone tu będą  głównie gatunki krajowe.
Człowieka utrzymującego kontakty z przyrodą zainteresują zapewne takie właściwości morfologiczne i zjawiska z życia roślin, jak: typy kwiatów i kwiatostanów, tzw. zegar kwiatowy, rodzaje owoców, sposoby rozsiewania nasion i owoców, przystosowania ochronne przed samozapylaniem, typy liści, rodzaje pędów, sposoby ochrony przed zwierzętami i inne. Dla zilustrowania tych cech w budowie i zjawisk zostanie zorganizowany w ogrodzie dział biologii roślin. Będzie miał duże znaczenie w prowadzeniu zajęć edukacyjnych. Na poszczególnych poletkach znajdą się rośliny ilustrujące wymienione wyżej przykładowe cechy morfologiczne i zjawiska z życia roślin.
Zadaniem działu  roślin użytkowych jest zgromadzenie  przykładowych  roślin użytkowanych przez człowieka. Na niewielkich poletkach zgrupowane będą  rośliny włóknodajne, o nasionach oleistych, jadalnych liściach i łodygach, rośliny przyprawowe, kauczukodajne, miododajne, barwierskie i in. Należą tu również rośliny lecznicze. Ich duża różnorodność wymaga znacznych przestrzeni do ich wyeksponowania, dlatego zakładane są  specjalne ogrody roślin leczniczych przy niektórych uczelniach medycznych, np. we Wrocławiu, Gdańsku. Przykłady tropikalnych  i subtropikalnych  roślin użytkowych prezentowane będą w palmiarni.
Działem, który budzi szczególne zainteresowanie wśród zwiedzających jest dział roślin ozdobnych. Zadaniem zgromadzonych tu kolekcji jest wykazanie różnorodnych właściwości dekoracyjnych roślin, głównie krzewów i bylin. Zajmował będzie znaczne powierzchnie, a poszczególne kolekcje rozmieszczone zostaną w różnych partiach ogrodu. Przykłady: kolekcje mieczyków, dalii, irysów, lilii, tulipanów, zimowitów i in. Specjalne znaczenie będzie miała kolekcja róż (różanka) reprezentująca różne grupy róż, np. wielkokwiatowe, rabatowe, pnące, parkowe i in. Na pergolach oraz wzdłuż ogrodzenia  znajdą się kolekcje pnączy, np. powojniki, glicyna, bluszcz i in.
Ze względu na stosunkowo niewielką powierzchnię ogrodu nie jest planowana część dendrologiczna. Drzewa i krzewy znajdą się w innych działach oraz jako osłona wzdłuż ogrodzenia ogrodu. Ich lokalizacja nie może zasłaniać, widocznego z wyższych partii ogrodu, panoramy miasta i położonych w pobliżu pasm górskich charakterystycznych dla Gór Świętokrzyskich.
W części ekspozycyjnej ogrodu, w jego zachodniej partii zlokalizowana jest tzw. zielona klasa z odpowiednim wyposażeniem. Służyć będzie do prowadzenia zajęć dydaktycznych z uczniami i studentami bezpośrednio w ogrodzie.
Poszczególne kolekcje i działy oddzielone zostaną systemem dróg, ścieżek, odpowiednio oświetlonych, wzbogacone w ławki, murki, mostki, deszczochrony, estetycznie wykonane tablice  z odpowiednimi objaśnieniami.

Historia

Idea budowy ogrodu botanicznego w Kielcach ma już ponad 40 letnią historię. W okresie powojennym bardzo konkretną propozycję budowy w Kielcach ogrodu botanicznego przedstawił prof. dr hab. Zygmunt Czubiński, Kielczanin, profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, dyrektor ogrodu botanicznego tej Uczelni. W piśmie z dnia 11 listopada 1966 roku, skierowanym do ówczesnych władz Kielc, pisał m.in. „Projektowany ogród botaniczny, jedyny w województwie obiekt tego rodzaju, nie tylko niewątpliwie spełni swoją rolę społeczną i dydaktyczną ale obrazując m.in. roślinność regionu świętokrzyskiego podniesie jeszcze bardziej walory turystyczne miasta, odznaczającego się pięknym położeniem w krajobrazie”. W piśmie tym Profesor pisze dalej: „Przy programowaniu założeń ogrodu botanicznego oraz zasilaniu w materiał roślinny zgłaszam w imieniu własnym i moich współpracowników z Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu A. Mickiewicza w Poznaniu bezinteresowną pomoc”. Profesor wskazał także lokalizację  ogrodu na tzw. gruntach Siekluckiego (obecnie rejon ul. Seminaryjskiej i Tarnowskiej) na powierzchni około 5 ha. Inicjatywa ta nie znalazła zrozumienia u ówczesnych władz miasta. W tym czasie bowiem w Kielcach nie było jeszcze wyższej uczelni a więc i profesjonalnego środowiska naukowego zainteresowanego pomysłem utworzenia ogrodu.
Kolejną próbę budowy ogrodu botanicznego w Kielcach podjęto w 1985 roku. Prezydent miasta (mgr S. Garbacz) bardzo przychylnie ustosunkował się do inicjatywy doc. Stanisława Cieślińskiego, kierownika Zakładu Botaniki ówczesnej Wyższej Szkoły Pedagogicznej. W dniu 29 maja 1985 roku odbyło się pierwsze, oficjalne spotkanie w Urzędzie Miasta z udziałem władz miasta, przedstawicieli instytucji, urzędów, organizacji społecznych. Wyłoniono 5-cio osobowy zespół, którego celem była organizacja prac przy tworzeniu ogrodu botanicznego. Przewodniczącym zespołu został doc. Stanisław Cieśliński, zastępca v-ce prezydent Kielc, mgr J. Strójwąs. Padły trzy propozycje lokalizacji ogrodu – Pasmo Szydłówkowskie, Wietrznia oraz zachodnie obrzeża Karczówki. Zespół pod kierunkiem prof. Łukasiewicza, dyrektora Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, przewodniczącego Komisji Ogrodów Botanicznych przy Komitecie Botaniki PAN, wybrał teren położony na północny zachód od Karczówki, obejmujący wzgórza: Grabina i Dalnia. Wzniesienia te, łącznie z Karczówką, Kadzielnią tworzą pasmo Kadzielniańskie Gór Świętokrzyskich, stanowiące obramowanie miasta od strony południowej.
W 1986 roku rozpoczęto prace projektowe. Zadanie tego podjęła się Pracownia Urbanistyczna Biura Projektów Budownictwa Komunalnego w Kielcach, wzmocniona przez wybitnego specjalistę od projektowania ogrodów botanicznych z ówczesnego Miastoprojektu Kraków, inż. L. Kmitę, pod naukowym nadzorem prof. A. Łukasiewicza. Opracowano główne założenia i szczegółową koncepcję ogrodu.
W 1989 roku odbyło się w Kielcach posiedzenie Rady Ogrodów Botanicznych i Arboretów. Uczestniczyli w nim dyrektorzy polskich ogrodów botanicznych i niektórych sąsiednich krajów europejskich. Głównym przedmiotem obrad była ocena lokalizacji, założeń i programu projektowanego kieleckiego ogrodu botanicznego. Opinie wyrażone przez specjalistów były niezwykle przychylne, wręcz entuzjastyczne. Orędownikiem idei budowy ogrodu było również Towarzystwo Przyjaciół Karczówki. (Cieśliński, Łukasiewicz, 1992)
Kolejny etap prac projektowych, obejmujących założenia techniczno-ekonomiczne pierwszego etapu budowy ogrodu został wstrzymany wydarzeniami politycznymi w naszym kraju, jakie miały miejsce 1 989 roku. Jeszcze w 1991 roku prof. Cieśliński na posiedzeniu Rady Miasta referował stan zaawansowania prac nad budową ogrodu w Kielcach. Prac tych jednak nie wznowiono. Wizyty i propozycje składane kolejnym prezydentom miast nie przynosiły pozytywnych rezultatów.
Idea budowy ogrodu botanicznego w świadomości wielu osób była nadal żywa. Świadczyły o tym wypowiedzi niektórych przedstawicieli władz, ukazywały się liczne artykuły w miejscowej prasie popierające ideę budowy ogrodu botanicznego (Cieśliński, 1995). Obiekt ten uwzględniono w niektórych opracowaniach studyjnych związanych z planami zagospodarowania przestrzennego miasta (Kozakiewicz-Opałka, 1995). Postulowano budowę ogrodu na różnego rodzaju konferencjach, sympozjach poświęconych ochronie środowiska i ochronie przyrody w tym regionie (Cieśliński, 1995).
Kolejna inicjatywa związana z budową ogrodu botanicznego miała miejsce w 2004 roku. Idea ta znalazła pełne zrozumienie u prezydenta Kielc, mgr inż. Wojciecha Lubawskiego. Profesor Stanisław Cieśliński zrelacjonował zakres poczynionych w latach osiemdziesiątych prac. Prezydent z pełną aprobatą ustosunkował się do tej idei, jednocześnie zaznaczył, że lokalizacja ogrodu z lat osiemdziesiątych, bardzo zresztą trafna, nie może być przyjęta. Jest to bowiem teren o nieustalonych i bardzo skomplikowanych stosunkach własnościowych. Procesy wywłaszczeniowe mogą trwać latami i nie dają gwarancji pozytywnego zakończenia. Prezydent zaproponował nową lokalizację też w rejonie Karczówki, ale na wschodnim i południowo-wschodnim zboczach tego wzniesienia. Był to teren niezagospodarowany, a co najważniejsze będący własnością Gminy Kielce, za wyjątkiem wówczas dwóch niewielkich działek. Opinię o przydatności tego terenu pod potrzeby ogrodu przygotował prof. Jerzy Puchalski, dyrektor Ogrodu Botanicznego Centrum Zachowania Bioróżnorodności PAN w Warszawie ze swoimi współpracownikami. Opinia okazała się pozytywna, co dało podstawę do dalszych prac przygotowawczych.
Kontynuowanie prac organizacyjnych, planistycznych i wykonawczych związanych z budową ogrodu Prezydent scedował na Geopark Kielce, będący wydzieloną jednostką Urzędu Miasta. Uchwalą Rady Miasta, z dnia 9 września 2004 roku, do dotychczasowych zadań Geoparku dołączono sprawy związane z organizacją ogrodu botanicznego. Funkcję dyrektora Geoparku pełnił w tym czasie dr Andrzej Mochoń. Pełnomocnikiem Rektora Akademii Świętokrzyskiej ds. budowy ogrodu botanicznego został prof. Stanisław Cieśliński.
Na wstępnym etapie prac organizacyjnych postanowiono, że przyszły ogród botaniczny w Kielcach będzie spełniał wszystkie podstawowe funkcje jakie współcześnie podejmują tego rodzaju obiekty. Ustalono więc, że w tworzeniu ogrodu uczestniczyć będzie Miasto Kielce i Akademia Świętokrzyska. Szczegóły związane z podziałem zadań między umawiające się strony, zawarte zostały w liście intencyjnym. Jego podpisanie przez Prezydenta Miasta i Rektora Akademii nastąpiło 25 maja 2005 roku.
Podstawą wyjściową do wszczęcia prac planistycznych, związanych z tworzeniem ogrodu stanowiło opracowanie wykonane przez zespół pod kierunkiem prof. J. Puchalskiego, pt. „Założenia i naukowa koncepcja programowa przyszłego ogrodu botanicznego w Kielcach”. W oparciu o ten dokument, dyrektor Geoparku, we współpracy z kieleckim oddziałem SARP, ogłosił ogólnopolski konkurs na opracowanie szczegółowej koncepcji programowo-przestrzennej budowy ogrodu botanicznego w Kielcach. Napłynęły 4 opracowania. Sąd konkursowy, pod kierunkiem prof. dr hab. arch. A. Mitkowskiej z Politechniki Krakowskiej, w dniu 29 lipca 2005 roku rozpatrzył zgłoszone projekty. Pierwszą nagrodę przyznano zespołowi Inter Project Group (IPG Sp. z o.o.) z Krakowa, w składzie: dr arch. B. Podhalański, dr arch. J. Barnaś oraz mrg inż. arch. krajobrazu M. Skowron. Zgodnie z założeniami konkursu, nagrodę dla zwycięzców  stanowiło zaproszenie do negocjacji w trybie zamówienia publicznego z wolnej ręki, do wykonania kompletnej dokumentacji projektowo-kosztorysowej ogrodu. Umowę w tej sprawie, Geopark podpisał z wykonawcami projektu w końcu 2005 roku. Projekt powstawał pod kierownictwem mgr inż. arch. M. Kamińskiego.
Prace projektowe zostały zakończone w 2007 roku. W międzyczasie, po rezygnacji dr A. Mochonia z funkcji dyrektora Geoparku, obowiązki przejęła mgr inż. Elżbieta Czajkowska.

Ciekawostki

Różnica poziomów między najwyższym a najniższym puntem w ogrodzie wynosi 20 m, co znacznie uatrakcyjnia walory przyrodnicze i krajobrazowe tego miejsca. Z wyższych partii ogrodu rozciąga się widok na miasto i pobliskie pasma Gór Świętokrzyskich.

Podłoże zbudowane jest z wapieni dewonu środkowego i górnego, na których wykształciły się bardzo płytkie gleby typu rędzin wapiennych.

Osią założenia ogrodowego jest brukowana ulica Karczówkowska, dzieląca teren na dwie nierówne części, większą – po stronie południowej (11 ha) oraz mniejszą po stronie północnej (3 ha).

Największym i zarazem najciekawszym fragmentem ogrodu będzie część ekspozycyjna (południowa), gdzie zlokalizowano główne działy i kolekcje roślinne, poprzecinane siecią dróg i alejek.

Spośród działów ekologicznych ogrodu najbardziej efektownym założeniem będzie alpinarium wraz ze sztucznie utworzonym strumykiem. Stanowić będzie centralną część ogrodu. Wyeksponowane tu zostaną rośliny z polskich gór (Pieniny, Tatry, Sudety), w tym również rośliny górskie występujące w regionie Gór Świętokrzyskich. Ze względów naukowych i edukacyjnych szczególnie ważne będą zamieszczone tu kolekcje górskich roślin chronionych i zagrożonych, znajdujące się w czerwonej księdze flory polskiej.

Zasadniczym elementem każdego ogrodu botanicznego jest palmiarnia, do hodowli roślin ze stref tropikalnych i subtropikalnych. Obiekt zlokalizowany zostanie w części północnej ogrodu i podzielony będzie na trzy segmenty, o odpowiednim reżimie czynników siedliskowych dla roślin (oświetlenie, temperatura, wilgotność). Wewnątrz przewidziane są schody prowadzące na platformę do obserwacji roślin  egzotycznych na różnych wysokościach.

Źródła zdjęć i informacji, ciekawe linki:

Geopark Kielce

Ogród zgłosił:

Andrzej Nowiński ‚Zieleń we wnętrzach’

Wydarzenia

Aktualności

Źródła zdjęć - pod każdym zdjęciem w powiększeniu. Źródła i autorzy opisów oraz dodatkowe licencje dla treści - przejdź do zakładki "Więcej Informacji" (powyżej).

ZNASZ MIEJSCE, KTÓREGO NIE MAMY?

ZGŁOŚ JE DO NAS

PODOBA CI SIĘ TEN PROJEKT?

POMÓŻ MAPIE FINANSOWO

CHCESZ GO WSPÓŁTWORZYĆ?

ZOSTAŃ WOLONTARIUSZEM

NAPISZ RECENZJĘ: